Phục hồi sầu riêng sau thu hoạch: 7 việc cần làm để cây khỏe, vườn tốt

Phục hồi sầu riêng sau thu hoạch là giai đoạn chăm sóc giúp cây ổn định lại bộ tán, bộ rễ và dinh dưỡng sau một vụ mang trái. Đây không phải là việc bón thật nhiều phân ngay khi vừa cắt trái, mà cần thực hiện theo trình tự: tỉa cành, kiểm tra đất và nước, bổ sung hữu cơ, bón phân vô cơ theo từng cơi đọt, giữ ẩm và quản lý bệnh hại.

Làm đúng giai đoạn này giúp cây hình thành bộ lá khỏe, hạn chế tình trạng suy cây và tạo nền tảng tốt hơn trước khi bước sang giai đoạn xử lý ra hoa cho vụ tiếp theo.

Vì sao cần phục hồi sầu riêng sau thu hoạch đúng quy trình?

Trong Quy trình canh tác sầu riêng bền vững, bảo đảm an toàn thực phẩm năm 2025, sau thu hoạch được tách thành một giai đoạn chăm sóc riêng. Dinh dưỡng phục hồi cũng không được bón dồn trong một lần mà chia theo ba thời điểm: ngay sau thu hoạch, khi cơi đọt thứ nhất già và khi cơi đọt thứ hai già.

Điều này cho thấy chăm sóc sầu riêng sau thu hoạch là một quá trình kéo dài qua nhiều cơi đọt, không phải chỉ bón một cữ phân rồi kết thúc. Nếu chỉ tập trung thúc đọt mà bỏ qua tình trạng bộ rễ, đất bị úng hoặc bệnh hại đang tồn tại, cây vẫn có thể tiếp tục suy yếu.

1. Kiểm tra sức cây trước khi tiến hành phục hồi

Trước khi bón phân, bà con nên kiểm tra tình trạng từng cây thay vì áp dụng một công thức chung cho toàn bộ vườn. Những nội dung cần quan sát gồm:

• Cây vừa mang nhiều hay ít trái;
• Màu sắc và mật độ lá còn lại;
• Tình trạng cành sau thu hoạch;
• Gốc cây có xì mủ, nứt vỏ hoặc thâm nâu hay không;
• Đất quanh vùng tán có bị đọng nước hoặc nén chặt;
• Cây có khô cành, cháy lá hay ra đọt yếu không.

Đối với cây từ 6–10 năm tuổi, quy trình cho phép lượng phân bón tăng hoặc giảm khoảng 20–30% tùy theo năng suất vụ trước và tình hình sinh trưởng của cây.

Vì vậy, cây vừa mang nhiều trái, cây đang suy và cây còn khỏe không nên được bón cùng một lượng phân. Việc đánh giá sức cây trước sẽ giúp hạn chế tình trạng bón thừa khi rễ chưa có khả năng hấp thu.

2. Tỉa cành sầu riêng sau thu hoạch

Sau khi thu hoạch xong, bà con cần tỉa bỏ:

• Cành mọc vượt;
• Cành bị sâu bệnh;
• Cành suy yếu;
• Các phần cành không còn khả năng phát triển tốt.

Việc tỉa cành giúp sắp xếp lại bộ tán, giảm phần cành yếu và tạo điều kiện thuận lợi cho cây hình thành các cơi đọt mới.

Với cây có độ tuổi từ 5 năm trở lên, quy trình cho phép cắt ngọn để cố định chiều cao cây. Chiều cao sau khi cắt cần phù hợp với khoảng cách trồng và phải bảo đảm cây còn ít nhất 18 cành cấp một. Các cành cấp một được giữ lại cần có đường kính lớn hơn 4 cm.

Không nên cắt ngọn hoặc tỉa quá mạnh trên những cây đang suy yếu. Cây vẫn cần đủ bộ lá để quang hợp và cung cấp năng lượng cho quá trình phục hồi sau thu hoạch.

3. Khơi rãnh, chống úng và giữ ẩm phù hợp

Sầu riêng yêu cầu đất có khả năng thoát nước tốt và không bị ngập úng. Trong giai đoạn sau thu hoạch, quy trình đặc biệt nhấn mạnh việc không để nước đọng trên bề mặt đất và quanh gốc cây.

Bà con cần thực hiện:

• Khơi thông mương và rãnh thoát nước;
• Xử lý những vị trí thấp, dễ đọng nước;
• Không để vật liệu phủ kín hoặc giữ ẩm quá sát phần cổ rễ;
• Kiểm tra độ ẩm đất trước khi tưới;
• Không tiếp tục tưới khi đất đã quá ẩm sau mưa.

Trong mùa khô, khi cây bước vào giai đoạn phát triển bộ lá, cần tưới đủ ẩm. Tùy điều kiện đất và thời tiết, có thể tưới hằng ngày hoặc cách ngày.

Mục tiêu là giữ độ ẩm tương đối ổn định cho vùng rễ, nhưng không để đất bị bão hòa nước. Vườn thoát nước kém vừa làm giảm hoạt động của rễ, vừa tạo điều kiện cho nhóm bệnh thối rễ phát triển.

4. Bổ sung hữu cơ và điều chỉnh pH đất

Lượng hữu cơ tại Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ

Đối với cây sầu riêng trong thời kỳ kinh doanh, quy trình khuyến cáo sử dụng một trong hai mức:

• Phân chuồng hoai mục: 50–100 kg/cây/năm;
• Phân hữu cơ: 12–20 kg/cây/năm.

Phân chuồng hoai mục có thể được bón toàn bộ ngay sau thu hoạch.

Trường hợp sử dụng phân hữu cơ, giai đoạn sau thu hoạch có thể bón 60% tổng lượng phân hữu cơ. Lượng này được chia thành ba lần gồm: sau thu hoạch, cơi đọt thứ nhất ở giai đoạn lá lụa và cơi đọt thứ hai ở giai đoạn lá lụa.

Lượng hữu cơ tại Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ

Với cây từ 5–8 năm tuổi, lượng hữu cơ sử dụng trong năm là:

• Phân chuồng ủ hoai mục: 50–70 kg/cây;
• Hoặc phân hữu cơ vi sinh: 8–10 kg/cây.

Với cây từ 8 năm tuổi trở lên:

• Phân chuồng ủ hoai mục: 70–100 kg/cây;
• Hoặc phân hữu cơ vi sinh: 10–15 kg/cây.

Lượng phân trên được chia thành 1–2 lần bón trong năm. Khi bón, có thể xẻ rãnh rộng và sâu khoảng 15–20 cm theo hình chiếu của tán cây, cho phân hữu cơ xuống rồi lấp đất lại.

Chỉ nên sử dụng phân chuồng đã được ủ hoai. Trường hợp tự sản xuất phân hữu cơ hoặc sử dụng nguyên liệu hữu cơ tại vườn, vật liệu cần được xử lý để kiểm soát vi sinh vật gây hại và hàm lượng kim loại nặng.

Bón vôi dựa theo pH đất

Độ pH đất thích hợp cho cây sầu riêng nằm trong khoảng 5,5–6,5.

Nếu pH đất dưới 5, cây trong thời kỳ kinh doanh có thể bón từ 2–4 kg vôi CaO/cây/năm, thực hiện vào đầu mùa mưa. Nếu pH đất trên 6,5 thì không nên tiếp tục bón vôi.

Như vậy, bón vôi phải dựa trên kết quả kiểm tra pH, không nên bón theo thói quen hoặc bón đồng loạt cho tất cả các khu vực trong vườn.

5. Bón phân sầu riêng sau thu hoạch theo từng cơi

Tại Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ, lượng dinh dưỡng nguyên chất cho giai đoạn phục hồi được chia như sau:

Các con số trong bảng là lượng N, P₂O₅ và K₂O nguyên chất, không phải lượng phân NPK hoặc phân đơn đem bón trực tiếp.

Khi quy đổi sang phân thương phẩm, cần căn cứ hàm lượng dinh dưỡng ghi trên bao bì, tuổi cây, sức cây và hướng dẫn của nhà sản xuất. Không nên lấy số kilogram dinh dưỡng nguyên chất trong bảng để thay thế bằng cùng số kilogram phân NPK.

Tại Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ, lịch tham khảo trong quy trình bố trí lần bón sau thu hoạch gồm:

• 0,7 kg N/cây;
• 0,6 kg P₂O₅/cây;
• 0,4 kg K₂O/cây.

Lượng sử dụng thực tế vẫn cần điều chỉnh theo tuổi cây, năng suất, tình trạng sinh trưởng, đất vườn và loại phân đang sử dụng.

Phân vô cơ có thể được rải rồi xới nhẹ hoặc chôn theo rãnh tại khu vực hình chiếu tán lá. Chỉ bón khi đất đủ ẩm và cần tưới nước sau khi bón để phân hòa tan. Không nên bón dồn khi đất đang úng hoặc bộ rễ có biểu hiện thối.

6. Nuôi cơi đọt khỏe, không ép cây ra đọt quá nhanh

Mục tiêu quan trọng của phục hồi sầu riêng sau thu hoạch là tạo được các cơi đọt khỏe, lá mở hoàn chỉnh và già tương đối đồng đều.

Bà con cần theo dõi:

• Đọt có ra đồng đều trên các cành hay không;
• Lá non có bị sâu bệnh hoặc cháy lá;
• Cơi đọt có phát triển quá dài, mềm yếu;
• Lá khi già có ổn định hay không;
• Cây có ra đọt liên tục nhưng tán vẫn yếu hay không.

Theo quy trình, dinh dưỡng giai đoạn phục hồi được chia đến thời điểm cơi đọt thứ hai già. Vì vậy, không nên vội chuyển sang xử lý ra hoa khi cây mới ra một cơi lá non hoặc bộ lá chưa thành thục.

Ra đọt nhanh chưa đồng nghĩa với cây đã phục hồi tốt. Cần theo dõi đồng thời tình trạng rễ, tán lá, độ ẩm đất và bệnh hại trong vườn.

7. Phòng bệnh sầu riêng sau thu hoạch

Trong giai đoạn sau thu hoạch, những nhóm bệnh cần được theo dõi gồm:

• Bệnh thối rễ do Phytophthora palmivora, Fusarium solani và Pythium sp.;
• Bệnh cháy lá do Colletotrichum zibethinum, Phomopsis durionis và Lasiodiplodia theobromae;
• Bệnh xì mủ thân do Phytophthora palmivora.

Biện pháp quản lý nền tảng gồm:

• Thoát nước tốt, không để nước đọng quanh gốc;
• Rải vôi quanh vùng tán khi đất chua và đúng thời điểm;
• Tăng cường sử dụng phân hữu cơ hoai mục;
• Có thể kết hợp Trichoderma spp., Streptomyces sp. hoặc Bacillus amyloliquefaciens để quản lý bệnh hại trong đất;
• Cắt bỏ và tiêu hủy những cành bị bệnh nặng;
• Thăm vườn thường xuyên để phát hiện bệnh sớm.

Kết hợp Bacte Active Xì Mủ – Tuyến Trùng Promax khi vườn có dấu hiệu bệnh

Đối với những vườn sầu riêng có tiền sử nứt thân xì mủ, thối rễ, đen đầu rễ, lở cổ rễ hoặc cây suy yếu sau thời gian nuôi trái, bà con có thể tham khảo sử dụng Bacte Active Xì Mủ – Tuyến Trùng Promax trong quá trình chăm sóc và phục hồi cây.

Chế phẩm hướng đến các nhóm nấm như Phytophthora, Fusarium và Rhizoctonia solani , những tác nhân liên quan đến tình trạng xì mủ, thối rễ, đen đầu rễ và lở cổ rễ. Sản phẩm đồng thời được giới thiệu với công dụng hỗ trợ kiểm soát tuyến trùng, hạn chế trứng tuyến trùng và kích thích hệ rễ phát triển, giúp cây hấp thu dinh dưỡng thuận lợi hơn trong giai đoạn phục hồi sau thu hoạch.

Tuy nhiên, sử dụng chế phẩm không thể thay thế các biện pháp chăm sóc nền tảng. Trước khi xử lý, bà con vẫn cần khơi thông rãnh thoát nước, kiểm tra độ ẩm đất, cắt bỏ phần cây bị bệnh nặng và cải thiện môi trường vùng rễ. Khi sử dụng sản phẩm, cần pha đúng liều lượng và thực hiện theo hướng dẫn ghi trên bao bì.

Đọc thêm: 5 cách xử lý nhanh nấm Phytophthora trên cây ăn trái trong mùa mưa

Những sai lầm thường gặp khi chăm sóc sầu riêng sau thu hoạch

• Bón nhiều phân ngay sau khi cắt trái dù đất đang quá ướt;
• Chỉ kích đọt mà không kiểm tra bộ rễ và khả năng thoát nước;
• Sử dụng phân chuồng chưa được ủ hoai;
• Bón vôi khi chưa xác định pH đất;
• Tỉa cành quá mạnh khiến cây mất nhiều lá;
• Áp dụng cùng một lượng phân cho mọi cây trong vườn;
• Chuyển sang làm hoa khi các cơi đọt chưa già đồng đều.

Kết luận

Phục hồi sầu riêng sau thu hoạch cần thực hiện đồng thời nhiều công việc: tỉa lại bộ tán, bảo đảm thoát nước, bổ sung hữu cơ, điều chỉnh pH khi cần, bón dinh dưỡng theo từng cơi và quản lý bệnh thối rễ, xì mủ.

Quan trọng nhất là không sử dụng một công thức cố định cho mọi cây. Bà con cần căn cứ năng suất vụ trước, tuổi cây, sức sinh trưởng, tình trạng đất và vùng trồng để điều chỉnh lượng phân phù hợp.

Khi bộ rễ hoạt động ổn định, lá già đồng đều và các ổ bệnh không còn tiếp tục phát triển, cây mới có nền tảng tốt để bước vào giai đoạn chuẩn bị cho vụ tiếp theo.

Tường Vy